Lịch sử hình thành Phú Quốc – Hành trình qua các cột mốc quan trọng

Lịch sử của Phú Quốc khá đặc biệt vì đây không chỉ là một hòn đảo du lịch. Mà còn là nơi giao thoa giữa nhiều nền văn hóa, tuyến hàng hải. Và biến động chính trị của vùng vịnh Thái Lan suốt hàng trăm năm. Nếu tìm hiểu kỹ, sẽ thấy Phú Quốc có chiều sâu lịch sử hơn rất nhiều so với hình ảnh “đảo nghỉ dưỡng” hiện nay.

Điều thú vị nhất về lịch sử Phú Quốc

Nếu nhìn toàn bộ tiến trình, Phú Quốc có 3 lớp lịch sử chồng lên nhau:

1. Lớp lịch sử biển cổ Đông Nam Á
   (giao thương, người Khmer, vương quốc Phù Nam, văn hoá Óc Eo)
2. Lớp lịch sử mở cõi phương Nam
   (Mạc Cửu, chúa Nguyễn, người Việt khai phá)
3. Lớp lịch sử hiện đại
   (chiến tranh, nhà tù, tranh chấp chủ quyền, phát triển du lịch)

Chính điều này khiến Phú Quốc không chỉ là nơi “đi nghỉ dưỡng”, mà còn là một hòn đảo mang nhiều lớp ký ức lịch sử của cả vùng Nam Bộ và vịnh Thái Lan.

>>Xem thêm: Tìm hiểu về Phú Quốc, vì sao đảo Phú Quốc nổi tiếng?

Các cột mốc lịch sử quan trọng của Phú Quốc

Nhắc đến Phú Quốc, nhiều người sẽ nghĩ ngay đến biển xanh, resort sang trọng hay những hoàng hôn đẹp nổi tiếng. Nhưng phía sau hình ảnh “đảo ngọc” hiện đại hôm nay lại là một lịch sử rất thú vị. Trải dài từ thời giao thương cổ ở vịnh Thái Lan. Hành trình khai phá phương Nam cho đến những biến động chiến tranh. Và quá trình chuyển mình mạnh mẽ của đảo trong vài chục năm gần đây.

Có lẽ vì nằm tách biệt giữa biển khơi nên lịch sử Phú Quốc luôn mang một màu sắc rất riêng. Vừa hoang sơ, vừa huyền bí, lại vừa gắn với nhiều câu chuyện lớn của vùng Nam Bộ.

• Khởi nguồn: Phú Quốc được khai phá từ thế kỷ XVII bởi dòng họ Mạc; trước đó đã có cư dân từ thời văn hóa Óc Eo
• Biến động lịch sử: Trải qua thời Nguyễn, Pháp thuộc và chiến tranh, nhiều lần thay đổi hành chính
• Hiện nay:Từ đảo hoang sơ vươn mình thành đặc khu hiện đại, trung tâm du lịch – nghỉ dưỡng hàng đầu Việt Nam

Phú Quốc thời cổ xưa – những dấu chân đầu tiên trên đảo ngọc

Nhiều nhà nghiên cứu cho rằng khu vực Phú Quốc đã có cư dân sinh sống từ rất sớm. Có liên quan đến nền văn hóa Óc Eo và vương quốc Phù Nam cổ khoảng thế kỷ I đến VII.

Điều này không quá khó hiểu nếu nhìn vào vị trí của Phú Quốc trên bản đồ. Hòn đảo nằm giữa tuyến giao thương quan trọng của vùng vịnh Thái Lan. Nơi tàu thuyền từ Đông Nam Á, Ấn Độ và các vùng ven biển thường xuyên qua lại từ hàng trăm năm trước.

Vào thời điểm đó, cư dân trên đảo chủ yếu sống bằng đánh bắt cá, trao đổi hàng hóa và khai thác nguồn lợi từ biển. Dù hiện nay chưa có quá nhiều tư liệu cụ thể về đời sống cổ trên đảo. Nhưng các dấu tích khảo cổ quanh vùng Hà Tiên – Kiên Giang cho thấy khu vực này từng rất sôi động trong mạng lưới giao thương biển cổ của Đông Nam Á.

>>Tên gọi “Phú Quốc” bắt nguồn từ đâu?

Cuối thế kỷ XVII – Mạc Cửu bắt đầu khai phá Phú Quốc

Bước ngoặt lớn nhất trong lịch sử Phú Quốc bắt đầu vào cuối thế kỷ XVII.

Lúc này, Mạc Cửu – một thương gia người Hoa gốc Quảng Đông – đã dẫn theo nhiều lưu dân Việt và Hoa xuống vùng Hà Tiên để khai hoang, lập ấp và phát triển buôn bán. Trong quá trình mở rộng vùng cư trú, cộng đồng của họ Mạc cũng bắt đầu khai phá các đảo trong khu vực, trong đó có Phú Quốc.

Từ đây, hòn đảo hoang sơ dần xuất hiện những làng chài đầu tiên. Những cộng đồng cư dân ổn định. Và hoạt động giao thương nhộn nhịp hơn trước.

Nhiều tài liệu cho rằng chính trong giai đoạn này, tên gọi “Phú Quốc” bắt đầu được sử dụng phổ biến hơn. Cái tên mang ý nghĩa về một vùng đất giàu đẹp và trù phú giữa biển khơi.

Năm 1708 – cột mốc xác lập chủ quyền Việt Nam trên đảo

Một trong những cột mốc quan trọng nhất của lịch sử Phú Quốc diễn ra vào năm 1708. Đây là thời điểm Mạc Cửu quyết định dâng toàn bộ đất Hà Tiên, bao gồm cả Phú Quốc, cho chúa Nguyễn Phúc Chu. Sau đó, họ Mạc được nhà Nguyễn phong chức cai quản vùng đất này.

Từ sau năm 1708, cư dân Việt đến sinh sống trên đảo ngày càng đông hơn. Các hoạt động đánh bắt, làm nước mắm và giao thương biển cũng phát triển mạnh dần theo thời gian.

Nguyễn Ánh từng nhiều lần lánh nạn ở Phú Quốc

Cuối thế kỷ XVIII, chiến tranh giữa nhà Tây Sơn và Nguyễn Ánh diễn ra rất dữ dội. Trong nhiều giai đoạn thất thế, Nguyễn Ánh từng nhiều lần chạy ra các đảo ở vịnh Thái Lan để trú quân và củng cố lực lượng.

Phú Quốc khi đó trở thành nơi ẩn náu khá lý tưởng vì:

• nằm xa đất liền
• khó tiếp cận
• có nhiều đảo nhỏ bao quanh
• thuận lợi cho đường biển

Hiện nay trên đảo vẫn còn nhiều địa danh dân gian gắn với Nguyễn Ánh như: Giếng Tiên, Dinh Cậu và các câu chuyện truyền miệng của cư dân địa phương

Dù một số chi tiết mang màu sắc huyền thoại dân gian. Nhưng việc Nguyễn Ánh từng hoạt động tại vùng biển Phú Quốc là điều được ghi nhận trong nhiều tài liệu lịch sử Nam Bộ.

Phú Quốc thời nhà Nguyễn – vùng đảo xa nhưng ngày càng trù phú

Trong suốt thời nhà Nguyễn, Phú Quốc vẫn là một hòn đảo xa đất liền. Nhưng có vị trí chiến lược quan trọng ở vịnh Thái Lan. Người dân trên đảo sống chủ yếu bằng: đánh bắt hải sản, làm nước mắm, trồng tiêu và khai thác rừng.

Đặc biệt, nghề làm nước mắm dần trở thành một phần quan trọng trong đời sống cư dân đảo. Nguồn cá cơm dồi dào quanh vùng biển Phú Quốc đã tạo điều kiện cho nghề này phát triển suốt hàng trăm năm. Ngoài người Việt, trên đảo còn có cộng đồng người Hoa và người Khmer cùng sinh sống. Chính sự giao thoa này đã tạo nên nét văn hóa rất riêng cho Phú Quốc ngày nay.

Phú Quốc dưới thời Pháp thuộc và chiến tranh

Đến năm 1876, thực dân Pháp đưa Phú Quốc vào hạt tham biện Hà Tiên. Trong thời kỳ này, đảo vẫn còn khá biệt lập và dân cư chưa đông. Tuy nhiên, hoạt động kinh tế trên đảo vẫn duy trì nhờ nghề biển, nước mắm và hồ tiêu. Việc di chuyển giữa đảo và đất liền cũng rất khó khăn do phương tiện còn hạn chế.

Giai đoạn 1949 – 1953: là nơi lánh nạn của hơn 30.000 quân Trung Hoa Dân quốc trong giai đoạn 1949 – 1953. Đây là một giai đoạn lịch sử khá đặc biệt nhưng ít người biết đến. Sự xuất hiện của lực lượng này từng tạo ra nhiều thay đổi về đời sống, an ninh và dân cư trên đảo trong một khoảng thời gian ngắn trước khi họ được di chuyển đi nơi khác.

Thời chiến tranh – “địa ngục trần gian” giữa đảo ngọc. Nếu có một giai đoạn đau thương nhất trong lịch sử Phú Quốc thì đó chính là thời chiến tranh Việt Nam. Trong thời Mỹ – Ngụy, Phú Quốc là nơi đặt Nhà tù Cây Dừa. Một trong những trại giam tù binh lớn nhất miền Nam lúc bấy giờ. Hơn 14.000 tù nhân chính trị từng bị giam giữ tại đây. Nhà tù nổi tiếng với hệ thống hàng rào thép gai dày đặc, chuồng cọp và các hình thức tra tấn khắc nghiệt. Nhiều người gọi nơi đây là “địa ngục trần gian” giữa biển khơi. Ngày nay, di tích nhà tù Phú Quốc vẫn còn được bảo tồn. Như một lời nhắc nhớ về những mất mát và đau thương của chiến tranh. 

Sau năm 1975 – hành trình khẳng định chủ quyền và phát triển

Sau năm 1975, Phú Quốc tiếp tục giữ vai trò quan trọng ở vùng biển Tây Nam. Do nằm gần Campuchia nên vấn đề phân định vùng biển quanh đảo từng được hai nước quan tâm trong thời gian dài.

Đến năm 1999, Việt Nam và Campuchia tiếp tục công nhận đường Brévié là cơ sở phân định vùng biển lịch sử. Qua đó khẳng định lại chủ quyền của Việt Nam đối với Phú Quốc. Đây được xem là một dấu mốc quan trọng về mặt pháp lý và ngoại giao đối với vùng biển Tây Nam.

Từ đảo hoang sơ đến thiên đường du lịch nổi tiếng

Điều thú vị là Phú Quốc chỉ thật sự phát triển mạnh trong khoảng hơn 20 năm trở lại đây.

Trước những năm 2000:

• đường sá trên đảo phần lớn là đường đất đỏ
• điện chưa ổn định
• khách du lịch còn khá ít
• nhiều khu vực vẫn hoàn toàn hoang sơ

Bước ngoặt lớn bắt đầu khi:

• sân bay quốc tế Phú Quốc được xây dựng
• hạ tầng giao thông phát triển
• nhiều tập đoàn du lịch lớn đầu tư vào đảo
• chính sách miễn thị thực giúp thu hút khách quốc tế

Năm 2021, Phú Quốc chính thức trở thành thành phố đảo đầu tiên của Việt Nam.

Từ một vùng đảo xa xôi giữa vịnh Thái Lan, Phú Quốc dần vươn mình trở thành điểm đến nổi tiếng của khu vực Đông Nam Á.

Lời kết

Phú Quốc hôm nay thay đổi rất nhanh với những khu nghỉ dưỡng, tuyến cáp treo hay các khu vui chơi hiện đại. Nhưng phía sau sự phát triển đó vẫn còn rất nhiều lớp ký ức lịch sử âm thầm tồn tại trên đảo.

Đó có thể là một làng chài cũ ven biển, một nhà thùng nước mắm lâu đời, một ngôi miếu nhỏ của ngư dân hay những câu chuyện truyền miệng về thời khai phá phương Nam.

Có lẽ vì vậy mà với nhiều người, Phú Quốc không chỉ là nơi để nghỉ dưỡng. Đây còn là một hòn đảo mang trong mình rất nhiều câu chuyện của biển, của lịch sử và của cả vùng Nam Bộ suốt hàng trăm năm qua.